Nguyên nhân gây căng thẳng: Vì sao chúng ta ngày càng dễ rơi vào tình trạng stress?

Stress đang trở thành một trạng thái phổ biến trong đời sống hiện đại. Không chỉ người đi làm, người trưởng thành mà ngay cả học sinh, sinh viên cũng ngày càng chịu nhiều áp lực vô hình. Nhiều người nhận ra mình căng thẳng, mệt mỏi, mất động lực nhưng lại không hiểu rõ vì sao bị stress, hoặc đâu là nguyên nhân gây căng thẳng thật sự phía sau.

Việc hiểu đúng nguyên nhân gây stress không chỉ giúp ta gọi tên vấn đề, mà còn là bước đầu để nhận diện tình trạng tinh thần của chính mình. Bài viết dưới đây sẽ đi sâu phân tích các nhóm nguyên nhân phổ biến gây stress trong cuộc sống hiện đại, từ tâm lý, môi trường, học tập cho đến thói quen sinh hoạt hằng ngày.

1. Stress là gì và vì sao ngày càng phổ biến?

Stress (căng thẳng) là phản ứng tự nhiên của cơ thể khi phải đối mặt với áp lực, thay đổi hoặc những tình huống vượt quá khả năng thích nghi trong một thời điểm nhất định. Ở mức độ vừa phải, stress có thể giúp con người tập trung và phản ứng nhanh hơn. Tuy nhiên, khi kéo dài hoặc vượt ngưỡng chịu đựng, stress có thể trở thành gánh nặng tinh thần.

Ngày nay, nhịp sống nhanh, áp lực thành tích, sự so sánh trên mạng xã hội và yêu cầu ngày càng cao từ xã hội khiến nhiều người rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài mà không nhận ra. Vì vậy, việc tìm hiểu nguyên nhân gây stress là bước quan trọng để hiểu chính mình.

2. Vì sao cơ thể chúng ta bị stress?

Trước khi tìm hiểu các nguyên nhân, chúng ta cần hiểu rằng stress vốn dĩ là một cơ chế sinh tồn của con người.

Từ thời tiền sử, con người đã hình thành một cơ chế sinh tồn quan trọng gọi là “Fight or Flight” (Chiến đấu hoặc Bỏ chạy). Khi đối mặt với nguy hiểm, não bộ sẽ kích hoạt hệ thống báo động để giúp cơ thể phản ứng nhanh và tăng cơ hội sống sót.

Cụ thể, vùng hạ đồi trong não sẽ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và trục HPA, khiến tuyến thượng thận giải phóng các hormone như adrenaline và cortisol.

• Adrenaline giúp tăng nhịp tim, huyết áp và lượng năng lượng sẵn có, giúp cơ thể phản ứng nhanh trong tình huống khẩn cấp.
• Cortisol giúp tăng lượng đường trong máu, duy trì năng lượng và hỗ trợ cơ thể thích nghi với tình trạng căng thẳng kéo dài hơn.

Phản ứng “chiến hay chạy” khiến tim đập nhanh, hơi thở gấp và cảm giác lo lắng tăng lên. Trong ngắn hạn, cơ chế này giúp cơ thể tạo ra những thay đổi cần thiết để đối phó với các tình huống căng thẳng đột ngột, từ đó phản ứng nhanh và hiệu quả hơn trước nguy cơ.

Khi con người đối mặt với nỗi sợ, hoặc thậm chí chỉ cần hồi tưởng lại một trải nghiệm căng thẳng trong quá khứ, não bộ vẫn có thể kích hoạt phản ứng này. Lúc đó, cơ thể sẽ giải phóng các hormone stress, đưa toàn bộ hệ thống vào trạng thái hưng phấn nhằm chuẩn bị cho hành động. 

Tuy nhiên, nếu tình trạng căng thẳng kéo dài, phản ứng này không còn mang tính bảo vệ mà dần trở thành gánh nặng cho cơ thể. Nếu không được giải tỏa stress kịp thời, cơ thể có thể rơi vào trạng thái stress mạn tính. Khi đó, hoạt động của hệ miễn dịch dần suy giảm, khiến cơ thể dễ mệt mỏi, suy nhược và tạo điều kiện cho nhiều vấn đề sức khỏe phát triển theo thời gian.

3. Nguyên nhân gây căng thẳng

Nguyên nhân dẫn tới stress thường do hai yếu tố tác động, bao gồm yếu tố bên trong và bên ngoài (môi trường sống).

3.1 Nguyên nhân gây căng thẳng từ môi trường sống

Không gian sống thiếu thoải mái

Môi trường sống ảnh hưởng trực tiếp đến trạng thái tinh thần. Không gian chật chội, ồn ào, thiếu ánh sáng hoặc thiếu sự riêng tư có thể khiến con người dễ cáu gắt và mệt mỏi.

Khi không có nơi để thư giãn đúng nghĩa, cơ thể khó phục hồi sau một ngày nhiều áp lực, dẫn đến căng thẳng tích tụ.

Môi trường giao tiếp tiêu cực

Những mối quan hệ thường xuyên xảy ra xung đột, chỉ trích hoặc thiếu sự thấu hiểu cũng là nguyên nhân gây căng thẳng đáng kể. Việc phải tiếp xúc liên tục với năng lượng tiêu cực khiến tâm lý bị ảnh hưởng lâu dài.

Áp lực công việc và nhịp sống bận rộn

Áp lực công việc là một trong những nguyên nhân gây căng thẳng phổ biến trong xã hội hiện đại. Khối lượng công việc lớn, thời hạn gấp rút, yêu cầu hiệu suất cao hoặc nỗi lo về thu nhập có thể khiến nhiều người thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

Bên cạnh đó, việc phải duy trì nhịp sống bận rộn, làm việc liên tục và khó tách rời khỏi công việc ngay cả khi đã về nhà khiến cơ thể không có đủ thời gian để nghỉ ngơi thực sự. Lâu dần, sự mất cân bằng giữa công việc và đời sống cá nhân có thể làm tăng nguy cơ stress, kiệt sức tinh thần và suy giảm động lực.

3.2 Nguyên nhân gây căng thẳng đến từ bên trong 

Không phải mọi nguyên nhân đều đến từ hoàn cảnh bên ngoài. Nhiều yếu tố bắt nguồn từ suy nghĩ, tính cách và cách phản ứng của chính mỗi người.

Tính cầu toàn và sợ sai

Những người cầu toàn thường đặt ra tiêu chuẩn rất cao cho bản thân. Họ dễ lo lắng khi mọi việc không diễn ra đúng mong muốn và luôn sợ mắc sai lầm. Áp lực tự tạo này khiến tinh thần hiếm khi được thả lỏng.

Khó kiểm soát và diễn đạt cảm xúc

Khi không quen nhận diện hoặc bộc lộ cảm xúc, nhiều người có xu hướng dồn nén cảm xúc tiêu cực. Việc kìm nén lâu ngày có thể trở thành nguyên nhân gây căng thẳng, stress kéo dài mà bản thân không nhận ra.

Thói quen suy nghĩ tiêu cực

Những suy nghĩ lặp đi lặp lại như: “Mình không đủ tốt”, “Mình luôn thất bại” hay “Không ai hiểu mình” có thể làm tăng cảm giác bất lực và lo âu. Theo thời gian, kiểu suy nghĩ này ảnh hưởng mạnh đến tinh thần và làm trạng thái căng thẳng thêm trầm trọng.

4. Dấu hiệu của stress dễ nhận biết

Dấu hiệu của stress có thể biểu hiện dưới nhiều khía cạnh khác nhau, bao gồm thể chất, tinh thần, hành vi và cảm xúc. Mức độ biểu hiện ở mỗi người là không giống nhau, tùy vào thời gian và mức độ căng thẳng phải đối mặt.

• Biểu hiện về thể chất: Cơ thể thường xuyên mệt mỏi, đau đầu, rối loạn giấc ngủ, tim đập nhanh, cảm giác tức ngực hoặc khó thở. Một số người có thể gặp buồn nôn, nôn ói hoặc rối loạn tiêu hóa khi căng thẳng kéo dài.
• Biểu hiện về tinh thần: Khả năng tập trung và ghi nhớ suy giảm, dễ buồn bã, uể oải, thiếu hứng thú với công việc hay học tập. Người bị stress cũng có thể trở nên lú lẫn, thiếu quyết đoán và khó đưa ra lựa chọn.
• Biểu hiện về hành vi: Stress có thể khiến hành vi thay đổi rõ rệt như dễ khóc, ăn uống thất thường, hành động vội vàng hoặc bốc đồng. Một số trường hợp xuất hiện hành vi gây hại cho bản thân hoặc người khác, gia tăng thói quen hút thuốc, sử dụng chất kích thích hay lệ thuộc vào các hành vi không lành mạnh.
• Biểu hiện về cảm xúc: Cảm giác căng thẳng, lo âu, sợ hãi, bồn chồn thường xuyên xuất hiện. Người bị stress dễ cáu gắt, nóng tính, thất vọng, khó chịu và khó kiểm soát cảm xúc trong sinh hoạt hằng ngày.

Kết luận

Việc tìm hiểu vì sao bị stress, các nguyên nhân gây căng thẳng không phải để khiến bản thân lo lắng thêm, mà để hiểu rõ những yếu tố đang tác động đến tâm lý. Khi nhận diện được nguyên nhân, mỗi người sẽ có cái nhìn rõ ràng hơn về trạng thái của mình và dễ dàng quan sát sự thay đổi của cảm xúc theo thời gian.

Stress không phải là dấu hiệu của yếu đuối, mà là phản ứng tự nhiên trước áp lực. Hiểu đúng nguyên nhân gây stress chính là bước đầu quan trọng để xây dựng sự cân bằng tinh thần và chăm sóc bản thân một cách chủ động hơn.

Nguồn tham khảo:

1. StatPearls Publishing. (n.d.). Physiology, stress reaction. In StatPearls. National Center for Biotechnology Information. Truy cập tại: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK541120/